Sáng đến nhà máy, cổng khóa, bảo vệ không có mặt, quản lý không nghe máy. Khi công ty phá sản hoặc ngừng hoạt động đột ngột, theo Luật Phá sản 2014, tiền lương, trợ cấp thôi việc và BHXH của người lao động được xếp ngay sau chi phí phá sản và đứng trước nghĩa vụ thuế với Nhà nước. Nhưng “được ưu tiên” chưa chắc là “được trả đủ”: nếu tài sản còn lại không đủ, mỗi người chỉ nhận theo tỷ lệ.
Công ty phá sản, giải thể hay bỏ trốn: ba chuyện khác nhau
Ngoài đời, ai cũng gọi chung là “công ty phá sản”, nhưng luật phân biệt rõ ba tình huống:
- Phá sản: thủ tục do Tòa án giải quyết, chỉ bắt đầu khi có người nộp đơn và Tòa án mở thủ tục.
- Giải thể: doanh nghiệp tự chấm dứt hoạt động khi còn khả năng trả hết nợ, có thông báo công khai.
- Đóng cửa im lặng: chủ bỏ trốn, không phá sản cũng không giải thể. Đây là tình huống phổ biến nhất ở các xưởng gia công nhỏ, và cũng là lúc công nhân dễ bơ vơ nhất.
Với hai tình huống đầu, công nhân có một quy trình rõ ràng để tham gia đòi quyền lợi. Với tình huống thứ ba, công nhân phải chủ động trình báo để vụ việc được đưa vào đúng đường.
Khi công ty phá sản, ai được trả trước?
Theo Điều 54 Luật Phá sản 2014, khi Thẩm phán tuyên bố phá sản, tài sản của doanh nghiệp được chia theo thứ tự:
- Chi phí phá sản.
- Nợ lương, trợ cấp thôi việc, BHXH, BHYT của người lao động và quyền lợi khác theo hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể.
- Khoản nợ phát sinh sau khi mở thủ tục phá sản nhằm phục hồi hoạt động kinh doanh.
- Nghĩa vụ tài chính với Nhà nước, nợ không có bảo đảm, phần nợ có bảo đảm mà tài sản bảo đảm không đủ trả.
Nói gọn: quyền lợi người lao động đứng thứ hai, sau chi phí phá sản. Nguyên văn điều luật xem tại Điều 54 Luật Phá sản 2014.
Ví dụ: công ty phá sản còn 3 tỷ, nợ người lao động 4,5 tỷ
Khoản 3 Điều 54 quy định: nếu tài sản không đủ trả, những người cùng thứ tự ưu tiên được trả theo tỷ lệ phần trăm tương ứng với số nợ. Con số dưới đây chỉ để minh họa, không phải vụ việc có thật.
Giả sử sau khi trừ chi phí phá sản, công ty còn 3 tỷ đồng tài sản, trong khi tổng nợ lương, trợ cấp và các quyền lợi của toàn bộ công nhân là 4,5 tỷ đồng. Khi đó mỗi người nhận khoảng 3/4,5, tức khoảng 67% số tiền được nợ. Một công nhân bị nợ 30 triệu đồng sẽ nhận khoảng 20 triệu, phần còn lại không thu hồi được. Thuế và các khoản nợ xếp sau gần như không còn gì để trả.
4 việc cần làm ngay khi công ty phá sản hoặc đóng cửa đột ngột
- Đừng bỏ đi lẻ tẻ. Giữ liên lạc với đồng nghiệp cùng ca, cùng chuyền, cử đại diện chung. Nhóm đông, hồ sơ thống nhất thường được tiếp nhận nhanh hơn từng người đi riêng.
- Gom bằng chứng. Hợp đồng lao động, phiếu lương gần nhất, bảng chấm công, tin nhắn thông báo của công ty. Chưa có thì chụp lại ngay từ nhóm Zalo của chuyền, của xưởng. Cách đọc phiếu lương xem cách đọc hiểu phiếu lương công nhân.
- Báo công đoàn và cơ quan quản lý lao động. Hỏi công đoàn hoặc UBND xã, phường nơi công ty đặt trụ sở để biết đúng đầu mối, vì tên gọi cơ quan có thể thay đổi sau đợt sắp xếp bộ máy.
- Để lại số điện thoại thật. Khi có kết quả xử lý tài sản, cơ quan chức năng cần liên hệ được để chi trả. Xem thêm trợ cấp thôi việc, mất việc.
Công nhân có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản
Nhiều người tưởng chỉ chủ nợ hay chính công ty mới nộp đơn được. Theo khoản 2 Điều 5 Luật Phá sản 2014, người lao động, công đoàn cơ sở, hoặc công đoàn cấp trên trực tiếp (nơi chưa có công đoàn cơ sở) có quyền nộp đơn khi hết 03 tháng kể từ ngày phải trả lương và các khoản nợ khác mà doanh nghiệp không thanh toán. Trên thực tế việc này thường cần công đoàn hoặc luật sư hỗ trợ, nhưng biết có quyền này thì mình không bị động.
Chủ bỏ trốn có bị xử lý hình sự không?
Trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động là tội danh riêng tại Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015. Theo văn bản đối chiếu, mức xử lý phụ thuộc số tiền trốn đóng và số người lao động bị ảnh hưởng, và việc không nộp số tiền bảo hiểm đã khấu trừ của người lao động là tình tiết nặng hơn. Con số cụ thể có thể được sửa đổi, nên cần hỏi cơ quan chức năng bản hiện hành. Tùy vụ việc, cơ quan điều tra còn xem xét thêm các tội liên quan đến chiếm đoạt tài sản.
Trình báo sớm, hồ sơ đầy đủ thì cơ quan điều tra càng có căn cứ ngăn tài sản bị tẩu tán.
BHXH đã đóng có bị mất khi công ty phá sản?
Những tháng công ty đã đóng vẫn được cơ quan BHXH ghi nhận. Phần công ty còn nợ sẽ được xử lý riêng theo quy định về nợ BHXH, không làm mất các tháng đã đóng. Hãy tự kiểm tra trên ứng dụng VssID để biết công ty đóng đến tháng nào, xem cách tra cứu quá trình đóng BHXH qua VssID.
Xem việc làm đang tuyển của Kanata →
Câu hỏi thường gặp
Công ty phá sản thì công nhân có chắc lấy lại được lương không?
Không chắc. Lương, trợ cấp thôi việc, BHXH của người lao động được xếp ưu tiên ngay sau chi phí phá sản, nhưng số tiền thực nhận phụ thuộc tài sản còn lại. Nếu không đủ, mỗi người nhận theo tỷ lệ tương ứng với số nợ.
Công ty đóng cửa im lặng, không làm thủ tục phá sản thì phải làm sao?
Công nhân hoặc công đoàn cần chủ động trình báo cơ quan chức năng, và có thể nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản khi đã quá 03 tháng kể từ ngày công ty phải trả lương mà không trả.
Chủ công ty bỏ trốn có bị xử lý hình sự không?
Có thể. Trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động là tội danh riêng tại Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015. Hãy trình báo sớm, kèm hợp đồng, phiếu lương và sổ BHXH.
